26 آبانماه، سالروز ثبت ملی یکی از شناختهشدهترین نمادهای شهری خوزستان است؛ پلی که نزدیک به یک قرن است بر فراز رود کارون ایستاده و در حافظه تاریخی و جمعی مردم اهواز جایگاهی فراتر از یک مسیر ارتباطی پیدا کرده است.
جلیل جعفری، فعال رسانه، در یادداشتی نوشت: پل سفید اهواز که در ۲۶ آبان ۱۳۷۸ با شماره ۲۴۹۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید تنها سازهای مهندسی نیست بلکه بخشی از شناسنامه شهری اهواز و یکی از عناصر ماندگار هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی این شهر است.
پل سفید را نمیتوان صرفا با کارکرد ارتباطی آن تعریف کرد. این پل در طول دهههای گذشته شاهد دگرگونیهای فراوان اهواز بوده است؛ از تغییر سیمای شهری و گسترش محلهها گرفته تا تحولات اجتماعی و اقتصادی و فراز و فرودهای زندگی مردمان این شهر. کارون از زیر دهانههای آن گذشته و نسلهای متعددی از شهروندان خاطرات خود را در دو سوی این رودخانه و در پیوند با این سازه به یادگار گذاشتهاند. از همین رو، پل سفید نهتنها در جغرافیای شهر که در حافظه و احساس تعلق شهروندان نیز جایگاهی ویژه دارد.
این پل که با نامهای «پل معلق» و «پل هلالی» نیز شناخته میشود در سال ۱۳۱۵ خورشیدی بر روی رودخانه کارون ساخته شد و بهعنوان یکی از نخستین پلهای معلق ایران شناخته میشود. احداث آن در دورهای که اهواز در مسیر توسعه ارتباطات و گسترش مناسبات اقتصادی قرار داشت نقطه عطفی در تاریخ شهر به شمار میرفت. پل سفید با برقراری ارتباط میان دو سوی کارون رفتوآمد شهروندان را آسانتر کرد و در شکلگیری و گسترش شبکه ارتباطی و کالبد شهری اهواز نقشی مهم بر عهده گرفت.
این سازه با طولی در حدود ۵۰۱ متر، عرضی نزدیک به ۱۰ متر و ارتفاعی حدود ۱۳ متر از نمونههای درخور توجه مهندسی پلسازی در زمان خود به شمار میرود. ترکیب دهانههای بزرگ معلق و قوسهای سازهای در کنار رنگ سفید و فرم شاخص آن، سیمایی متمایز به پل بخشیده است؛ سیمایی که بهتدریج به یکی از شناسههای بصری اهواز تبدیل شد. پل سفید در واقع نمونهای از پیوند مهندسی و معماری با نیازهای توسعه شهری در یکی از مهمترین شهرهای جنوب ایران است.
اهمیت تاریخی پل سفید تنها به زمان ساخت یا ویژگیهای فنی آن محدود نمیشود. این پل در دورهای احداث شد که توسعه زیرساختهای حملونقل و ارتباطی در جنوب ایران اهمیت ویژهای داشت. قرار گرفتن اهواز در مسیر ارتباطی مناطق مختلف کشور و برخورداری آن از ظرفیتهای اقتصادی و تجاری، ضرورت ایجاد گذرگاههایی بر روی کارون را دوچندان کرده بود. در چنین شرایطی، احداث پل سفید را باید بخشی از روند دگرگونی و نوسازی شهر اهواز دانست؛ روندی که آثار آن در ساختار شهری و زندگی اجتماعی مردم همچنان قابل مشاهده است.
از سوی دیگر، روایتهای مربوط به ساخت این پل نیز بخشی از جذابیت تاریخی آن را تشکیل میدهند. در روایتهای محلی و تاریخی از نقش مهندسان آلمانی و مشارکت همسر یکی از مهندسان در تکمیل پروژه پس از درگذشت او یاد شده است. این روایت فارغ از جزییات تاریخی آن در گذر زمان به بخشی از داستانی تبدیل شده که مردم درباره پل سفید نقل میکنند و بر جذابیت فرهنگی این اثر افزوده است.
اما آنچه پل سفید را از بسیاری از سازههای مشابه متمایز میکند پیوند عمیق آن با زندگی روزمره مردم است. این پل در طول سالها فقط محل عبور خودروها و عابران نبوده بلکه مکانی برای قدم زدن، تماشای کارون، دیدارهای دوستانه، ثبت عکسهای یادگاری و تجربه لحظههایی از زندگی شهری بوده است. برای بسیاری از اهوازیها، پل سفید با خاطرات دوران کودکی، روزهای جوانی، غروبهای کنار رودخانه و چشمانداز آشنای شهر گره خورده است. همین پیوند عاطفی سبب شده است که این سازه در ذهن شهروندان معنایی فراتر از یک اثر تاریخی داشته باشد.
از منظر گردشگری نیز پل سفید یکی از ظرفیتهای مهم اهواز محسوب میشود. موقعیت آن در کنار رودخانه کارون و قرار گرفتن در محدودهای که بخش مهمی از جاذبههای شهری اهواز را در خود جای داده این امکان را فراهم میکند که به یکی از محورهای اصلی گردشگری شهری تبدیل شود. چشمانداز پل در ساعات غروب و شب، انعکاس نورها بر سطح آب و حضور دیگر پلهای اهواز در امتداد کارون، مجموعهای از جاذبههای بصری را پدید میآورد که میتواند تجربه متفاوتی از گردشگری در این شهر ایجاد کند.
با این حال، ثبت ملی یک اثر تاریخی بهتنهایی ضامن حفاظت از آن نیست. آنچه اهمیت دارد تداوم مراقبت، مرمت اصولی، نظارت بر وضعیت سازه و توجه به ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری آن است. پل سفید نیز در طول سالهای گذشته به دلیل قدمت و شرایط بهرهبرداری به اقدامات حفاظتی و مرمتی نیاز داشته است. در سال ۱۳۸۹ عملیات بازسازی و مرمت این پل انجام شد و اقداماتی از جمله رسیدگی به بخشهای فرسوده، رنگآمیزی و بهبود نورپردازی آن در دستور کار قرار گرفت. با توجه به گذشت نزدیک به یک قرن از زمان احداث پایش مستمر وضعیت فنی و سازهای پل و اجرای برنامههای نگهداری تخصصی، ضرورتی انکارناپذیر است.
در کنار حفاظت فنی موضوع چگونگی بهرهبرداری از پل نیز اهمیت دارد. یکی از مباحثی که در سالهای گذشته از سوی فعالان میراث فرهنگی و گردشگری مطرح شده ضرورت کاهش فشار ترافیکی بر این اثر تاریخی و فراهم کردن زمینه استفاده بیشتر شهروندان و گردشگران از ظرفیت پیادهروی و گردشگری آن است. تبدیل پل به فضایی برای حضور شهروندان دستکم در زمانهای مشخص و با رعایت ملاحظات فنی و ایمنی میتواند فرصتی برای تقویت گردشگری شهری و افزایش ارتباط مردم با میراث تاریخی خود فراهم کند.
البته تحقق چنین ایدهای نیازمند بررسی کارشناسی، مطالعات ترافیکی، تأمین مسیرهای جایگزین و هماهنگی میان دستگاههای مسئول است. حفاظت از پل نباید به معنای حذف آن از زندگی شهری باشد؛ همانطور که بهرهبرداری از آن نیز نباید به فرسایش و آسیب به سازه تاریخی منجر شود. هنر مدیریت میراث فرهنگی در ایجاد تعادل میان حفاظت و استفاده درست از ظرفیتهای یک اثر تاریخی است.
نکته مهم دیگر جایگاه پل سفید در هویت بصری و برند گردشگری اهواز است. بسیاری از شهرهای جهان نمادهای معماری و تاریخی خود را به عناصر اصلی معرفی هویت شهری و جذب گردشگر تبدیل کردهاند. پل سفید نیز از چنین ظرفیتی برخوردار است. این سازه در کنار رود کارون میتواند بخشی از روایت گردشگری اهواز باشد؛ روایتی که تنها بر جاذبههای طبیعی تکیه ندارد بلکه تاریخ، معماری، زندگی اجتماعی و فرهنگ مردم شهر را نیز دربرمیگیرد.
برای بهرهگیری از این ظرفیت لازم است نگاه به پل سفید از یک اثر منفرد فراتر برود و در قالب برنامهای جامع برای احیای محورهای تاریخی و گردشگری حاشیه کارون دنبال شود. ساماندهی فضاهای پیرامونی، بهبود دسترسی عابران، معرفی تاریخچه پل با استفاده از تابلوهای اطلاعرسانی مناسب، تولید محتوای فرهنگی و مستند و برگزاری رویدادهای مرتبط با میراث شهری میتواند به تقویت جایگاه این اثر کمک کند. همچنین همکاری شهرداری، ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خوزستان، نهادهای فرهنگی و تشکلهای مردمنهاد در این مسیر اهمیت فراوانی دارد.
در این میان مشارکت مردم نیز نباید نادیده گرفته شود. میراث فرهنگی زمانی بهدرستی حفاظت میشود که جامعه محلی آن را بخشی از دارایی و هویت خود بداند. پل سفید خوشبختانه از این امتیاز برخوردار است که در حافظه جمعی مردم اهواز حضوری زنده دارد اما این علاقه و تعلق خاطر باید به مطالبهای عمومی برای حفاظت اصولی، نگهداری مستمر و معرفی بهتر آن تبدیل شود.
بیستوششم آبان فرصتی برای بازخوانی جایگاه پلی است که در طول دههها بخشی از تاریخ معاصر اهواز را به خود پیوند زده است. ثبت ملی پل سفید در سال ۱۳۷۸ اقدامی مهم در به رسمیت شناختن ارزش تاریخی و فرهنگی این اثر بود.
پل سفید همچنان بر فراز کارون ایستاده است؛ سازهای که از گذشته به امروز رسیده و میتواند برای نسلهای آینده نیز باقی بماند. حفظ این میراث، تنها حفاظت از آهن، بتن و سازههای مهندسی نیست که حفاظت از بخشی از خاطره جمعی، هویت شهری و تاریخ مردمی است که زندگیشان با کارون و پلهای آن گره خورده است. سالروز ثبت ملی این اثر باید یادآور این مسئولیت مشترک باشد که میراث یک شهر را نمیتوان تنها به گذشته سپرد بلکه باید برای ماندگاری آن در آینده نیز برنامه داشت.