مفهوم رنگ و نور در بناهای تاریخی ایران از دوران باستان تا امروز به دید زیباییشناسی معماری و عرفان ایرانی را میتوان به سه محور اساسی تقسیم کرد: ریشههای باستانی، تداوم در دوره اسلامی، و بازتاب آن در معماری معاصر.
نعیمه سمیری کارشناسارشد مرمت بناها و بافتهای تاریخی در یادداشتی نوشت: در فرهنگ ایرانی، رنگ و نور دو سرچشمه بنیادین تجربه زیبایی و معنا در معماریاند. این دو، نه عناصر تزئینی بلکه جلوههایی از تفکر فلسفی و عرفانی ایرانی درباره هستی، نور و حضور الهی محسوب میشوند. از کاخهای هخامنشی تا مساجد فیروزهای عصر صفوی، رنگ و نور زبان بیکلامی بودهاند که از راه آن، معمار ایرانی با جهان معنا سخن گفته است.
رنگ و روح معنوی در بناهای تاریخی از مهمترین عناصر هویت فرهنگی و زیباییشناسی معماری سنتی است. در معماری تاریخی ایران و بسیاری از تمدنهای دیگر، رنگ علاوه بر اینکه بُعد زیباشناختی دارد، نقش نمادین و معنوی ایفا میکند، به طوری که هر رنگ، مفهومی روحانی و فلسفی در پس خود دارد.
جایگاه رنگ در معماری تاریخی ایران
در گذشته، رنگها به طور آگاهانه و هدفمند انتخاب میشدند؛ معماران و هنرمندان با آگاهی از تأثیر روانی و قدسی رنگها، از آنها برای القای احساس آرامش، معنویت، عظمت یا تواضع استفاده میکردند.
رنگ، نشانه حضور خداوند در ماده بود؛ یعنی مادیترین عنصر (کاشی، گچ، سنگ) با رنگ، جلوهای از نور الهی میگرفت. در بسیاری از فضاهای مذهبی (مساجد، مقابر، خانقاهها)، رنگ، نوعی زبان بصری برای ارتباط با جهان معنا محسوب میشد.
در باب تحلیل رنگهای شاخص در معماری اسلامی ایران، آبی لاجوردی، نماد آسمان، بینهایت و آرامش روح است؛ از دگرسو، رنگ فیروزهای اشاره به بهشت و پاکی معنوی دارد و رنگ زرد یا طلائی، شکوه الهی و نور قدسی در بناهای تاریخی و مذهبی را به نمایش می گذارد.
همچنین رنگ سبز نشانه حیات جاودانه است در روح معنوی بناها و رنگ سفید به نمایش گذاشتن پاکی، صداقت، و حضور روشن حقیقت با گچبریها را به اوج خلوص میرساند. رنگ قرمز و اخرایی نیز صلابت، عشق الهی، و شور عرفانی را به اوج میرساند.
ارتباط رنگ و نور تلفیقی ار هنر معماری باستان تا به امروز است. این دو مکمل یکدیگرند. ورود نور از روزنهها، شیشههای رنگی، و انعکاس آن بر کاشیها، فضایی روحانی ایجاد میکند که به دعا و تأمل دعوت میکند.
در مکانهای عرفانی ترکیب نور صبحگاهی با شیشههای رنگی بازتابی عرفانی میسازد و در خانههای سنتی، انعکاس نور از دیوار سفید، حس پاکی و آرامش را القا میکند. پیوند رنگ با مفاهیم عرفانیاسلامی، اشارهای به مقام یا حال روحانی دارد. می توان به جرأت گفت رنگ در معماری نه تزئین، بلکه زبان رمزآمیز سلوک معنوی انسان است.
رنگ و روح معنوی در بناهای تاریخی، روح فرهنگ و باورهای گذشتگان را بازتاب میدهد. معماران ایرانی با ترکیب رنگ، نور، و فرم، فضایی میآفریدند که انسان را از دنیای ماده جدا کرده و به ساحت معنا و آرامش الهی میبُرد.
در پایان از منظر زیباییشناسی و عرفان، رنگ و نور در معماری ایران بیانگر پیوستگی انسان با حقیقت هستی است. بنا، هنگامی روح مییابد که ماده در پرتو نور و رنگ، از خامی به لطافت معنوی میرسد. از کاشی فیروزهای تا نور لرزان شمع در محراب، همه نشانهای هستند از جستوجوی انسان ایرانی برای یافتن نور حق در جهان خاکی.
