یادداشت|جاذبه‌های گردشگری؛ هسته سخت توسعه و عامل تعیین‌کننده موفقیت طرح‌های بومگردی و گردشگری روستایی

ناصر مباشر، کارشناس عالی جغرافیا و برنامه‌ریزی گردشگری، در یادداشتی نوشت: در این یادداشت ضمن تبیین اهمیت محوری جاذبه‌ها، چالش‌های فراروی شناسایی آنها و راهکارهای برون‌رفت از وضعیت موجود ارایه می‌شود.

گردشگری روستایی و بومگردی به عنوان یکی از مهم‌ترین اشکال گردشگری پایدار امروزه مورد توجه ویژه برنامه‌ریزان توسعه قرار گرفته است. این نوع از گردشگری می‌تواند ضمن حفظ هویت فرهنگی و طبیعی مناطق روستایی، زمینه‌ساز اشتغال‌زایی، جلوگیری از مهاجرت و رونق اقتصادی در این نواحی باشد. با این حال، آنچه در عمل در بسیاری از مناطق کشور از جمله استان خوزستان مشاهده می‌شود، نوعی سردرگمی در سرمایه‌گذاری‌ها و عدم تطابق میان عرضه و تقاضای گردشگری است.

به عنوان کارشناسی که سال‌ها در حوزه برنامه‌ریزی گردشگری استان خوزستان فعالیت داشته‌ام بارها شاهد بوده‌ام که سرمایه‌گذاران بخش خصوصی با شوقی وصف‌ناپذیر وارد عرصه احداث اقامتگاه‌های بومگردی یا توسعه زیرساخت‌های گردشگری روستایی می‌شوند، اما پس از مدتی به دلیل عدم استقبال گردشگران، با زیان انباشته و ناامیدی مواجه می‌شوند. ریشه این پدیده را باید در عدم شناخت دقیق جاذبه‌ها و ظرفیت‌های واقعی منطقه جستجو کرد.

جاذبه؛ هسته سخت و تعیین‌کننده نوع توسعه

جاذبه‌های گردشگری (اعم از طبیعی، فرهنگی، تاریخی و مذهبی) هسته اصلی سیستم گردشگری هر منطقه را تشکیل می‌دهند. به بیان دیگر، جاذبه‌ها هستند که نوع گردشگر، فصل سفر، مدت اقامت و حتی نوع خدمات مورد نیاز را تعیین می‌کنند. بر اساس یافته‌های علمی، سرمایه‌های طبیعی و فرهنگی مهم‌ترین عوامل در جهت برنامه‌ریزی و جذب گردشگر محسوب می‌شوند و سایر سرمایه‌ها (انسانی، اجتماعی و فیزیکی) تسهیل‌کننده این فرآیند هستند.

تجربه نشان داده است که نمی‌توان و نباید انتظار داشت هر نقطه‌ای از کشور قابلیت تبدیل شدن به یک مرکز موفق گردشگرپذیر را داشته باشد. برخی مناطق ذاتاً برای گردشگری طبیعی مناسب‌اند، برخی دیگر ظرفیت گردشگری کشاورزی (اگروتوریسم) دارند و برخی نیز صرفاً می‌توانند به عنوان مقاصد گردشگری مذهبی یا فرهنگی عمل کنند. بنابراین، شناخت تخصصی جاذبه‌ها اولین و مهم‌ترین گام در فرآیند برنامه‌ریزی توسعه گردشگری روستایی است.

چالش‌های پیش رو

بررسی میدانی وضعیت گردشگری روستایی در استان خوزستان و دیگر مناطق کشور، نشان‌دهنده چالش‌های متعددی در مسیر شناخت صحیح جاذبه‌ها و بهره‌برداری مطلوب از آنهاست:

۱. چالش‌های شناختی و تحلیلی

· نگاه سطحی به پتانسیل‌ها: بسیاری از مطالعات انجام شده صرفاً به فهرست‌برداری ساده از جاذبه‌ها اکتفا کرده و به تحلیل عمیق قابلیت‌های رقابتی آنها نمی‌پردازند.

· عدم اولویت‌بندی جاذبه‌ها: در بسیاری موارد، همه جاذبه‌ها به یک چشم دیده می‌شوند، در حالی که برخی از آنها ظرفیت تبدیل شدن به قطب گردشگری را دارند و برخی صرفاً نقش مکمل.

۲. چالش‌های نهادی و مدیریتی

· ضعف در اطلاع‌رسانی و خدمات زیرساختی: تحقیقات نشان می‌دهد که ضعف سیاسی و ناتوانی مسئولین محلی و همچنین ضعف اطلاع‌رسانی، از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در پایین بودن میزان سرمایه‌گذاری در گردشگری روستایی است.

· عدم وجود بانک اطلاعاتی جامع: نبود پایگاه داده‌ای منسجم و به‌روز از جاذبه‌های گردشگری روستایی که مورد اعتماد بخش خصوصی باشد.

۳. چالش‌های سرمایه‌گذاری

· ریسک‌پذیری بالای سرمایه‌گذاری: سرمایه‌گذاری در مناطق روستایی به دلیل نبود اطلاعات دقیق از جاذبه‌ها، با ریسک بالایی مواجه است.

· چالش‌های اقتصادی: براساس پژوهش‌های معتبر، چالش‌های اقتصادی (با میانگین ۴.۷۲) و اجتماعی (با میانگین ۴.۶۷) مهم‌ترین موانع سرمایه‌گذاری در گردشگری روستایی محسوب می‌شوند.

۴. چالش‌های زیرساختی

· نامناسب بودن راه‌ها و مراکز اقامتی: تحقیقات نشان می‌دهد که نامناسب بودن جاده‌ها و مسیرهای مواصلاتی و ناکافی بودن مراکز اقامتی، از مهم‌ترین مشکلات توسعه توریسم روستایی هستند.

راهکارهای پیشنهادی

با عنایت به چالش‌های فوق، راهکارهای زیر برای بهبود شناخت جاذبه‌ها و توسعه پایدار گردشگری روستایی و بومگردی پیشنهاد می‌شود:

۱. سطح کلان (سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی)

· تهیه اطلس جامع جاذبه‌های گردشگری روستایی: با مشارکت سازمان میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی، اطلسی دقیق و علمی از تمامی جاذبه‌های گردشگری روستایی کشور تهیه و به‌روزرسانی شود.

· تدوین نظام نامه رتبه‌بندی جاذبه‌ها: جاذبه‌ها بر اساس معیارهای علمی (نظیر اصالت، ماندگاری، قابلیت دسترسی، ظرفیت پذیرش و...) رتبه‌بندی شده و در اختیار سرمایه‌گذاران قرار گیرند.

۲. سطح میانی (استانی و منطقه‌ای)

· ایجاد کارگروه‌های تخصصی شناخت جاذبه‌ها: در استان‌هایی نظیر خوزستان که از تنوع بالای جاذبه‌های گردشگری برخوردارند، کارگروه‌های تخصصی با حضور جغرافیدانان، جامعه‌شناسان و اقتصاددانان گردشگری تشکیل شود.

· تدوین طرح‌های توسعه مبتنی بر جاذبه: هرگونه طرح توسعه گردشگری روستایی باید بر اساس جاذبه‌های اصلی منطقه تدوین شود، نه بر اساس سلیقه سرمایه‌گذار یا الگوهای وارداتی.

۳. سطح خرد (محلی و سرمایه‌گذاری)

· الزام به مطالعات دقیق امکان‌سنجی: قبل از هرگونه سرمایه‌گذاری در احداث اقامتگاه بومگردی یا توسعه زیرساخت‌های گردشگری روستایی، سرمایه‌گذاران ملزم به ارایه مطالعات دقیق امکان‌سنجی (Feasibility Study) مبتنی بر شناخت جاذبه‌ها شوند.

· توسعه گردشگری کشاورزی (اگروتوریسم): با توجه به ظرفیت بالای مناطق روستایی استان خوزستان در تولید محصولات کشاورزی، توسعه اگروتوریسم به عنوان مکملی برای بومگردی و بر اساس جاذبه‌های بومی هر منطقه در دستور کار قرار گیرد.

نتیجه‌گیری

شناخت تخصصی جاذبه‌های گردشگری، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت انکارناپذیر برای توسعه پایدار گردشگری روستایی و بومگردی است. تجربه استان خوزستان و سایر مناطق کشور نشان می‌دهد که طرح‌های توسعه‌ای که بدون این شناخت بنیادین آغاز شده‌اند، نه تنها به اهداف خود نرسیده‌اند، بلکه گاه به تخریب همان جاذبه‌های اولیه نیز منجر شده‌اند.

بخش خصوصی که به عنوان موتور محرک توسعه گردشگری شناخته می‌شود، نیازمند اطلاعات دقیق، شفاف و علمی در مورد جاذبه‌هاست تا بتواند با اطمینان خاطر بیشتری سرمایه‌گذاری کند. از این رو، وظیفه نهادهای دولتی و دانشگاهی است که با ایجاد بانک‌های اطلاعاتی جامع و ارائه تحلیل‌های تخصصی، زمینه را برای سرمایه‌گذاری هوشمندانه و موفق فراهم آورند.
در پایان، تأکید می‌کنم که نباید انتظار داشت هر مرکز گردشگرپذیری موفق باشد اگر جاذبه‌های آن به درستی شناخته و معرفی نشده باشند. جاذبه، هسته اصلی سیستم گردشگری است و هرگونه برنامه‌ریزی بدون توجه به این هسته، محکوم به شکست خواهد بود.

منابع و مآخذ مورد استفاده:

· Anabestani, A., Giyahi, H., Javanshiri, M. (۲۰۱۸). An Analysis of the Effects of Establishing Ecotourism Residence on Development of Rural Settlements

· Taghdisi, A., Goudarzi, S., Beikmohammadi, H. (بیتا). بررسی و تحلیل چالش‌های توسعه توریسم روستایی از دیدگاه روستائیان

· بیگدلی، ا.، عینالی، ج.، رسولی، ز. (۱۴۰۴). ارزیابی چالش‌های سرمایه‌گذاری در مناطق روستایی با تأکید بر گردشگری

· ویسی، ا.، رضایی، پ. (۱۳۹۹). تحلیل سرمایه‌های گردشگری روستایی بخش شاهو

· مهدیان بروجنی، م.، احمدوند، م. (۱۳۹۳). واکاوی موانع و چالش‌های توسعه گردشگری روستایی در منطقه دنا